luns, 23 de decembro de 2013

A PALABRA DA SEMANA: TROLLO

Onde, pra andar, sendo inverno,
ou no trollo hay que nadar...

Esta palabra, trollo, que aparece no poema o Fiandón na aldea, comoben se ve asóciase ao inverno, que é un tempo no que pouco se detén o noso poeta Fernández Morales. O propio autor inclúe a palabra no seu catálogo indicándonos que trollo vén sendo: lodo ou fango.  Vemos que na Literatura Galega o autor berciano será é o primeiro en facer uso desta palabra, aínda que logo aparece noutros textos e escritores. No Dicionario da RAG tamén aparece documentado con varias acepciois, Morales neste texto parece botar mao da segunda "un lugar onde se forma lama". Elixio Rivas Quintás constata nos nosos días o seu uso en Dragonte e o Bierzo occidental no Dicionario dos dicionarios, sendo curiosamente unha das palabras que pasa desapercibida ao recente Vocabulario  propio de una aldea del Bierzo, Dragonte editado na Revista do Instituto de Estudos Bercianos nº 37 "in memoriam", é dicir, postumamente, sobre un traballo de recolla feito Carlos Castelao Fernández. Tampouco aparecía no Vocabulario del Bierzo de Verardo García Rey e na Aportación al vocabulario popular de la comarca berciana, editado polo Instituto de Estudos Bercianos no 2008,  se ben non se cita a palabra trollo, si que se relaciona outra da mesma familia léxica: trollango: sust. Barrizal / Corullón.

domingo, 24 de novembro de 2013

A PALABRA DA SEMANA: MAMUCA

Como vai avanzado o mes de Defuntos, seguindo a Morales:

Mais vamos ver q´acontece
ó pé das torres dos pueblos
hora q´a noite y achega;
pois si cos magostos esto
non ten que ver, ó fin pasa
dos Santos, no día mesmo.

Polas limosnas
de polos, pitas,
manteca, liño,
unto, cerillas,
ochavos, lana,
y outras cousiñas
que todo o ano
dan ás benditas
ánimas cuantos
devotos inda
pagan os diezmos
y a máis primicias,
aquelas a estes 
dan neste día
muitas castañas,
 mamucas ricas,
con fiollo, nébeda
 e sal cocidas,
 q´o Mayordomo
dende a cornisa
da torre ó pueblo
a puñaos tira;
pois son as ánimas 
agradecidas.
 ( Do poema Os magostos)

O propio Fernández Morales documenta, como puidemos comprobar, e describe este costume que soubemos que existía en Vilafranca polo meu padre. É dicir describe unha tradición sobre este peculiar culto aos mortos que hoxeestá perdida, como a palabra mamuca para muitos bercianos, pero da que hai memoria entre os maiores.  Sobre esta palabra ademais do xa dito no poema, no seu catálogo de voces indica que a castaña cócese coa pel interna.

A variante galega de mamuca máis occidental é mamota que é a única que aparece no dicionario da Academia Galega. No Tesouro Informatizado da Lingua Galega a única referencia escrita que se detalla é a de Fernández Morales.
No Bierzo pola contra é unha palabra que atopamos en diversos vocabularios da zona como o referido ao castaneiro no blog do noso amigo Uttaris, ademais dos publicados en papel e que citamos noutras ocasiois.  Non podía ser doutro xeito, xa temos dito que o léxico tradicional sería interesante difundilo,  á vez que tamén facemos o propio coa castaña e todos os produtos que dela derivan.

Como curiosidade  a utilización para dar sabor ao cocer ás mamucas da nébeda (népeta cataria) que tamén recolle Morales, ademais de con fiollo, é digan de mención. Este uso da planta para cocer e aromatizar as castañas segue vivo. A planta recibe na denominación científica o adxectivo en latín de "cataria "  porque esta herba aromática entusiama aos gatos (polo que se chama popularmente
herba gateira).


xoves, 7 de novembro de 2013

A PALABRA DA SEMANA: MAGOSTO

A palabra magosto con ser unha palabra coñecida e estendida non deixa de ser unha palabra propia das terras que como o Bierzo ou O Courel son grandes produtoras de castañas. O noso poeta recolle como título dun dos seus poemas esta palabra en plural, pois describe ademais do propio da xentes do pobo o magosto da
 " ...xente de mais posibles,
 ou Señoritos, o mesmo
 van ós campos de jolgorio 
dos magostos co pretesto..."

Pero que é un magosto, Morales non a inclúe no seu catálogo, seguramente por saber que non precisa aclaración, pero si queo o describe nos seus versos:

" En cuanto chegan ó campo
poin as castañas no suelo;
collen zarzas dos subiaos,
follas d´arboles e fieitos,
e con pallas dos restrollos
unha fogueira fain presto.
 Pra que se asen por igual
as castañas, cun galleiro,
dende q´a estoupar empezan.
sempre as están revolvendo...
...séntanse logo ó redor
do magosto e co galleiro
escagallan as castañas 
pra que non queimen os dedos."

( Do poema: Os magostos)

As castañas asadas nunha fogueira no campo constitúen un magosto ao que se adoita sumar o viño e logo a festa, algún xogo e no caso dos "señoritos" algunha que outra vianda máis.

A palabra magosto ten unha etimoloxía discutida. Aínda que case todo o mundo acepta a latina do "magnum ustum" (é dicir "a gran fogueira ou lume") non deixa de haber outras interpretaciois como a da orixe céltica. Hai  tamén unha hipótese máis forzada que nos remonta a raíces indoeuropeas que din facer referencia ao acto de pisar o ourizo da castaña (mak-vors-to).

O vigor da celebración é evidente e pasou de ser un acto espontáneo e particular a un acto social que xa o era no século XIX e mesmo oficial, ao ser organizado por entidades como os gobernos municipais (isto é habitual entrando no século XXI) .

Existen ademais ao redor da castaña hoxe no Bierzo unha morea de iniciativas dignas de mención, citamos un congreso monográficosobre o castañeiro, precedente doutros eventos que con carácter anual se instauraron recentemnete na comarca. Referímonos ao que realizou  o colectivo ecoloxista A Morteira sobre o futuro do castaño, pero botamos en falta, aínda así, outro tipo de propostas que aborden as relacionadas coa lingua e o patrimonio inmaterial arredor do castañeiro.  Vaian pois estas liñas como chamada de atención á hora de recuperar tamén o léxico relacionado coa castaña que no Bierzo é parte dese patrimonio cultural ligado á terra que está por restaurar.

sábado, 19 de outubro de 2013

A PALABRA DA SEMANA: BANGALLO / BULLO

Seguindo coa vendima atopamos en Fernández Morales outra  preciosa palabra que remite ao campo semántico das uvas e do viño, algo tan berciano, unha palabra que outros autores non usan. Parece ser propia do Bierzo. Volvamos logo a mirada cara os seguintes versos:

¿ Como estará o corpo seu con tantos como lle diche ? 
¿ Quen o duda ? esmagallao como un bangallo quedou ;
 e lle está ben empleao pra que non se meta osao onde ningún o chamou...

( do poema Ao meu bon amigo D. Mariano Cubí e Soler)


 A palabra bangallo defínea no seu catálogo como "escobajo del racimo de uvas" mais como pode apreciarse o poeta utilízaa nos seus versos non nun contexto propio da vendima ou da elaboración do viño, senón para establecer unha comparación, como tamén o fai no poema que lle dedica a Cacabelos para establecer unha comparación hiperbólica ao explicar que as mozas manexan os mallos na malla, que supoñen pesados, con soltura e como se non tivesen peso, cousa que lle pasa aos bangallos despois de perder as uvas:

...e decir podo 
qu ' as mozas baixan i erguen os seus mallos
 o mesmo que si foran de bangallos .

(do poema A santisma Virgen da Quinta Angustia)

A palabra parece como variante da que se usa comunmente en Galicia e Castela "bagazo" aínda que semella estar máis próxima á palabra galega  bagullo que se podería descompoñer na raíz bag- e un sufixo (hoxe pouco presente como tal no galego actual) -ullo que nos remite ao que xa non é produtivo ao inutilizado do recimo ou acio de uvas.  Ese sufixo utilízase de xeito semellante ao do -allo que presenta a nosa palabra con ese valor diminutivo-despectivo ecoando dalgún xeito no seu significado.

Outra palabra que inclúe Fernández Morales no seu catálogo é a palabra bullo que son os restos dos recimos despois de expremelos para facer viño, o que serve para facer augardente.  No catálogo que define a palabra en castelán o autor escribiu "orujo".

Ambas palabras bullo e bangallo son usadas a día de hoxe polos habitantes galegofalantes de Dragonte como se indica no catálogo de voces recollidas por Carlos Castelao, editado na última revista do Instituto de Estudios Bercianos, nº 37. A palabra bullo está na Aportacion al  vocabulario popular de la Comarca berciana que tamén editou o IEB. lamentablemente este vocabulario só reproduce a palabra: bandajo nunha castelanización evidente da palabra propia, e algo semellante ocorre coas dúas palabras noutra publicación máis vella  a do Vocabulario de Verardo García Rey no denominado Vocabulario del Bierzo. O rico campo semántico do viño no galego do Bierzo segue precisando unha recuperación que evite a perda desta riqueza patrimonial da nosa comarca unida a un sector tan activo e vigoroso da nosa economía.

 Vexamos algún exemplo do que se podía facer. Os nomes das partes do lagar que habitualmente se usaban en Cacabelos ou en Vilafranca están por recuperar para as novas xeraciois de bercianos, pois como se aprecia na fotografía de arriba palabras como: o penso, o pé do bagallo ou o fuso, non se tivo a pericia de incluílas á hora de confeccionar o gravado.  Actividades moi loables como as que realiza a Xunta veciñal de Noceda  recuperando vellos lagares e convertelos nunha atractiva experiencia didáctica e de divertimento para o pobo, son moi loables. Noutras partes do Bierzo tradicionalmente vitivinícolas como Vilafranca ou Cacabelos cun gran número de bodegas punteiras no sector deberían tomar nota e ser quen de recuperar o lagar e estas experiencias etnográficas, tendo en conta tamén eses outros aspectos, como son o do léxico tradicional do viño, que tampouco debemos perder.

domingo, 6 de outubro de 2013

A PALABRA DA SEMANA: VENDIMA

Se hai unha palabra que represente ao Bierzo labrego e tradicional esta pode ser a palabra vendima. O tempo da vendima no Bierzo é un tempo de traballo e riqueza, tamén un tempo de festa e alegría, ao chegar a colleita da uva, e comezar un tempo, tempo do outono no que a casa será lugar ademais de lugar de repouso, lugar de traballo, primeiro na bodega e logo arredor da lareira.

Para o noso poeta a vendima está asociada a Vilafranca, aínda que as viñas aparecen na paisaxe dos seus poemas constantemente. No poema que titula Villafranca y a vendima, despois de facer unha descrición da vila que foi a súa residencia berciana na década convulsa dos anos 40 do século XIX, vila á que volvía nos períodos de licenza, entre campaña e campaña do capitán do exército do Norte que xa era, vila na que coñece a Cubí, o frenólogo catalá que o invita a escribir en dialecto berciano, nesa vila, corazón do Bierzo galego falante, comeza  a evocación e sitúa o retrato desta estampa tradicional pois, seguramente  foi nela na que reparou nesta singular vivencia cíclica do calendario tradicional da comarca:

Chega o tempo da vendima
y é gloria entonces mirar
cual bule a xente e se anima...
o espíritu se sublima
aquel tempo ó recordar.

A esta vendima, descrita cun ritmo puideramos dicir cinematográfico, acoden galeguiñas con megos e robustos galegos que chegan a villa en cuadrilla, obedientes ao cachicán, que :
" logo que ha amanecido
a vendimar vanse á viña..."

Seguindo o discorrer alegre dos que escolleu como protagonistas da acción  que guiados por un gaiteiro entre tonadas e megos acompaña ata as viñas onde se poñen a cortar os gallos cas cuitelas ou esgazalos cas uñas. Describe o bulir dos vendimadores  no ir e vir ao lagar, cargados cos cestos e cando volve a durmir á villa a cuadrilla, sempre diante o gaiteiro tocando, mesmo detén a súa mirada nun prestoso xantar non faltando tampouco detalle da cea do caldo de berzas que eiquí se estila e volta aos cantos de pandeira e a muñeira antes de se deitar, bailar e á hora de durmir, elas con eles no pallar e finalmente, deixa o relato cuando o sol aluma de novo e o gaiteiro infla o seu fol para guiar á cuadrilla outro día a:
" buscar vendima a outra villa
onde esta labor empeza."

Para os que viviron unha vendima antes dos 60 do século XX ( data na que comeza a funcionar a cooperativa Vinícola Villafranquina) en Vilafranca non sería moi diferente da que describe Morales, cargada de bulicio e alegría. Morales deulle protagonismo a esa "cuadrilla" de galegos e galegas en detrimento doutras posibles que os maiores lembran con señardade e que a min me teñen contado de sons de carros cargados polas rúas empedradas e cheas de mosto ao que arrecendían no tempo da vendima a vila enteira porque logo do lagar nas cubas e tinos comezaba a ferver o viño novo.

Son muitos máis os detalles que no poema podemos atopar e sobre os que noutra ocasión volveremos. O poema finaliza cun ton moi romántico:

O nombrar cousas preciosas
ya todos atinarían
que a falar vamos das rosas,
ou das nenas tan hermosas
que nesta villa se crían.

As labieiriñas amorosas que no final do canto evoca lembranos que no tempo da vendima e colleita son tamén propicios para os amores que afloran facilmente neste espazo de felicidade. Recentemente as mozas do IES Padre Sarmiento fixeron unha adaptación do poema para representar no Teatro de Vilafranca.


sábado, 21 de setembro de 2013

A PALABRA DA SEMANA: VALEIRO/ BALEIRO

A palabra que traemos esta semana ao blog é unha palabra que non aparece citada noutras publicaciois recentes bercianas que xa referenciamos noutras ocasiois e tampouco o está na última que chegou ás nosas maos, "Vocabulario propio de una aldea del Bierzo: Dragonte" recollido por Carlos Castelao e editado no último nº da Revista do Instituto de Estudios Bercianos. Non se trata dunha palabra rara, é común e usual na fala berciana, no galego do Bierzo, e como tal recóllea Fernández Morales no seu Catálogo de voces que, como é sabido, presenta  un pequeno grupo de palabras seguidas dunha tradución ao castelán feita polo propio Morales. Pois ben da nosa palabra: "valeiro/ -ra" di que é un adxectivo que significa "vacío, -ía".

No poemario utilízaa en varias poemas. Vexamos un exemplo:

Era o caso que por falta 
d ' agua da que bota o Cielo
 e por sobra de sol , íbanse
 os campos quedando secos .
 Todas as presas y os pozos 
ya estaban cuasi valeiros.

(Do poema "As rogativas a San Crispín")

Como xa dixemos é unha palabra usual e común de uso no Bierzo e en Galicia e como tal con algunhas variantes, escrita con b- (no galego normativo) ou con v-, figura nos dicionarios  no dicionario dos dicionarios.
 Precisamente no dicionario da RAG podemos observar as distintas acepciois desta palabra, sendo a primeira ou a segunda as usadas unicamente nos textos nos que Morales fixo uso desta:
"...como gaitas de fol valeiras" di no poema No San Roque de Paradela  e na cabeceira do poema  Os magostos  escribe: "os hortos d´o Bierzo, as viñas , veigas e praos ya están de todo valeiros".

Comentando brevemente o contido do primeiro dos textos de Morales que citamos, sitúanos nun momento do vrao moi semellante ao que sufrimos o ano pasado no que a seca baleirou pozos que nunca secaran. No Bierzo hai un refrán que di: "Chuvia de agosto bon magosto", pero hai anos nos que a chuvia neste mes ou  no seguinte faise de rogar, como taén popularmente se di. De aí as chamadas rogativas a santo como o que cita o noso cantor, iso si deixando ao lector, non sen certa ironía, sen referencias concretas do lugar ao que se refire:

¿Como se chama unha aldea
d´a que  é o patrón San Crispín? 
Pois non recordo cual sea!...
Vou pensar... Direino, ó fín,
cuando se me veña a idea.

Parece ser que San Crispín é patrón dos zapateiros e peleteiros, hoxe aínda é celebrado en Benavente (o que aparece na foftografía), pero non sabemos de ningún lugar do Bierzo que o celebre. Hai un santo, Crispín de Viterbo, dos de recente canonización, que tamén é zapateiro e que se fixo capuchino franciscano tras observar unhas rogativas para pedir a chuvia,  pero non parece que sexa este ao que se refire Morales. Será a trama que soporta este poema unha recreación literaria?. Por outra banda, as rogativas á Virxe das que temos referencias en lugares próximos son as que se celebran cerca de Astorga, en Castrotierra de Valduema.
 Podemos logo dicir que hai un especie de baleiro neste campo das rogativas no Bierzo e que nos atopamos "coas maos baleiras", é dicir, sen conseguir saber con certeza se o noso autor fala dunha aldea concreta do Bierzo ou se foi unha escena literaria creada por el e, polo tanto, non se pode localizar en ningures. Mais do que si estamos certos é de que a palabra que hoxe traemos eiquí é unha palabra propia do patrimonio lingüístico berciano a conservar. Por certo unha demostración do vigor da palabra a día de hoxe no Bierzo está , por exemplo, no nome dun grupo folk berciano "Cachola baleira" do que deixamos unha actuación nun Festival na Cabeira.









domingo, 8 de setembro de 2013

A PALABRA DA SEMANA: FARRACO


"Mundo do demo! Solo os 
q´aluma por bon buraco
a fortuna, no farraco
tein plata; os outros dun Dios
si son fillos, son de Baco. "

(do poema Cuento satírico)

A palabra que comentamos esta semana é a de "farraco" unha palabra que Morales describe no seu catálogo de voces do dialecto berciano anexo ao poemario como sinónima de bolso. Utilízaa con bastante frecuencia nos seus versos e aparece cun  significado non mui distante  no dicionario da Academia Galega  e nese mesmo dicionario unha palabra como farraca é sinónima de faldriqueira ( na fotografía vemos unha faltriqueira actual de coiro) , que vén sendo máis ben un saquiño de tea para gardar os cartos de uso feminino. No dicionario dos dicionarios aparecen ambas formas . Nos vocabularios e traballos de léxico editados no Bierzo ou non aparece como o de Verardo García Rey (1934) ou presenta a forma farraca como ocorre na Aportación al vocubulario popular de la comarca berciana (2008). Case que todas as referencias que se citan no Tesouro Informatizado da Lingua Galega pertencen a Fernández Morales, e as outras pertencen tamén a outro berciano e amigo natural de Teixeira, Aquilino Poncelas Abella, dunha das súas publicaciois recentes.

Para comparar o seu uso documentado con outra palabra coa que rima farraco na quintilla de Morales indagamos sobre a palabra buraco que é tamén unha palabra berciana e do galego oriental muito máis estendida como se certifica no Tesouro Informatizado da Lingua Galega que como se pode comprobar Sarmiento ou Morales a usaron e mesmo na documentación medieval tamén quedou constancia da súa utilización.  Lembremos que esta palabra que en galego normativo é burato, dos vocabularios editados no Bierzo o de Verardo García prefire a forma máis propia do leonés "furacu" aínda que outros repertorios léxicos recollen tanto esta como a outra.

xoves, 29 de agosto de 2013

A PALABRA DA SEMANA: ANGUÍA

O Bierzo é unha terra de ríos, ríos que van a dar ao mar. A palabra de hoxe lévanos ata o mar. Estamos situados na conca do Sil que, como ben sabedes, é o río que leva a auga ao Miño quen se encarga finalmente de conducila ao mar.  A semana pasada evocamos unha romaría, a de Paradela do río, que se sitúa precisamente ao pé do río Burbia, non moi lonxe da confluencia deste co Cúa, e non moi lonxe do encontro de ámbolos dous co Sil. Entre os manxares do día da festa en Paradela a anguía era un peixe apreciado que hoxe os modernos embalses do Sil e do Miño impiden que siga sendo prato natural e habitual non só nesta romaría senón nas restantes festas da comarca, como aínda segue a pasar coas truitas. 

Mentras aqueles bailan
cas tripas secas
y acaso como gaitas
de fol valeiras,
a caldeiradas,
mamando anguías e truitas
hay xentes varias.
( do poema O San Roque en Paradela)

Polo que indica o propio Morales uns versos máis adiante as anguías podían ser guisadas a modo de caldeirada (como tamén parece evocar nas liñas que reproducimos). Noutro poema o poeta insiste na tradición gastronómica berciana de truitas e enguilas, iso si como vianda especial da xente de máis posibles, introducindo un novo produto do mar e dos ríos hoxe desaparecido das augas dos nosos ríos :
A xente de máis posibles
ou Señoritos, o mesmo
van os campos de jolgorio
dos magostos co pretesto.
 Cargaos levan os fámulos
ca merenda nunhos cestos
composta d´enguilas, truitas,
polos, pampalliños tiernos,
e sobre todo empanadas
con salmón ou lomo dentro.
(Do poema Os magostos).


Efectivamente falamos dos salmois que neste caso facíanse en empanada, outro dos manxares da nosa cociña. Como se pode apreciar Antonio Fernández Morales nos seus Ensayos poéticos en dialecto berciano procura retratar diferentes aspectos da vida tradicional da comarca documentando para o presente costumes hoxe desaparecidas, pero de gran valor, máis aló da calidade literaria da súa obra e do aporte lingüístico que estamos destacando semana a semana.

Imos logo comentar desde o punto de vista lingüístico as dúas palabras que utiliza Morales. Unha a forma "anguía" é plenamente galega ao facer desaparecer o -l- intervocálico que si que aparece en castelán ou na súa orixe no latín "anguillam" , (trazo singular desta lingua) así aparece no dicionario da Academia Galega . Pola contra a outra forma "enguila" parece reproducir un fenómeno habitual ao cambiar o son inicial a- por un e- que se pode observar como variante recollida por Constantino García no dicionario dos dicionarios. pero ademais esta palabra que conserva o -l- indica esa vacilación á hora de empregar determinadas palabras nun territorio como o Bierzo onde conflúen, como tamén lles pasa aos ríos, diversas linguas nun proceso constante de influencias e interferencias.  O noso poeta en todo caso non parece ter dúbidas á hora de usar unha das dúas formas como máis propia, pois xa no seu primeiro poema que dedica a Cacabelos di que no Cúa:

" d´arenas d´oro por un blando leito
onde nadan peixes, corren muitas
anguías e brincan fóra d´agua as truitas"


De todos os xeitos, se nós tivesemos que decantarnos cara unha das dúas palabras sería cara a primeira, porque sendo ninos comimos anguías pescadas no Burbia e, por outra parte, tamén desde pequenos escuitamos un topónimo, vivo e ben próximo usado na contorna de Vilafranca, que proporciona un argumento sólido para defender esta variante e non a outra. O "rabo da anguía" é coñecido como o monte que atopamos primeiro na subida a Dragonte que tein precisamete esa forma curva que lembra a parte posterior do peixe. Na cartografía oficial aparece transformada en "cerro de anguía"  nunha deturpación lamentablemente habitual que tamén vén de vello. Deturpación nos mapas e planos da administración é constante (como podemos apreciar se examinamos a ilustración que acompaña a esta entrada) ao colocarlle o artigo e colocarllo en castelán a topónimos galegos como " O Toleiro",  "A Estremeira",... cando non outras soluciois menos respectuosas, demostrando as autoridades competentes o seu desinterese pola riqueza patrimonial que supón a toponimia local, ademais da súa ignorancia e falta de criterio ou rigor ao traducir ao castelán e convertelo nunha palabra inexistente algún topónimo como por exemplo: "La Meira Larga", en lugar  "Lameira larga". Cousa curiosa é que non se atrevesen nun arrouto de valentía institucional co fermoso topónimo de Vilela, que traducido sería Villilla (nome co que ninguén identificaría a esta localidade, claro está). Topónimos como "o rabo da anguía" debemos pois defendelos na súa forma orixinal ou propia, ofrecen tanto información lingüística, neste caso indícanos o xénero da palabra, como histórica ou cultural ao evidenciar que as anguías eran pescadas nos nosos ríos ata hai unhas décadas.

xoves, 15 de agosto de 2013

A PALABRA DA SEMANA: LAMEIRO

UN SAN ROQUE DE PAO DE LAMEIRO

"Señor San Roque Celeste;
Santo divino y amao;
bon espantallo da peste;
fuelle do vento infestao....
Santín a quen sempre invoco,
feito por Fuco o Santeiro
do pao groso dun lameiro
de que fixo tanto zoco:
Pide a Dios pra noso papo,
 e traéndola dende aló
de meleciña un cachapo
por si a peste ven acó"
E, pra que naide zollipe
quás cochas nunca anden flacas;
nin beban sapas as vacas
non os bois lles pegue a gripe.
Ay Santín! Si de ti podo 
cuanto che pido alcanzar, 
o concello hache de dar
 cera abondo no ano todo.
 Y a máis un cuartal de millo
si as viñas curas da tiña,
 os perros do garrotillo
 y as ovellas da morriña.
 Con Dios, patrón do lugar;
pois erse espantalo
e fuelle da peste ó par,
pra quitarnos tal traballo
 nunca deixes de soplar."
(do poema O San Roque en Paradela)


Aínda que habitualmente "lameiro"ou se cadra mellor en feminino "lameira" é un prado con lama, eiquí o noso poeta utiliza esta palabra en masculino para referirse evidentemente a unha árbore pois fala do "pao" do "zoco" e dun tal Fuco o Santeiro, que fixo a imaxe de San Roque desta madeira. Como no Catálogo de voces que acompaña aos "Ensayos poéticos en dialecto berciano" non aparece glosada, fíxosenos un tanto complexo saber a que árbore nos estamos a referir. Só atopamos outro documento actual, no blog amigo de Uttaris, que fale do tal lameiro coma unha árbore (Ulmus montana). Teremos que pensar, por se a nosa procura non fose certeira, nun par de posibilidades a maiores: unha próxima pola semellanza do nome, como lamagueiro (que non é outra que o que Sarmiento chamaba lodoeiro,Celtis australis) aínda que o parecido no nome non cremos que coincida co uso que cita Morales. Pois doada de labrar en verde e moi dura unha vez seca é a madeira tradicionalmente usada para a feitura dos zocos, a da bidueira ou bidueiro,(Betula celtiberica) pero que non era usada precisamente para tallar unha imaxe dun santo, para o que se botaba mao de madeiras máis nobres.  Decantándonos definitivamente polo lameiro ( ver ilustración) como tipo de ulmeiro ou tal vez umeiro, como di a RAG, e descartamos o humeiro, como lle chaman ao amieiro no Bierzo, segundo Sarmiento, árbore que por ser denominada pau do demo cremos que non sería cuestión facer un santo desta madeira. Este umeiro, como o transcribe sen hache Elixio Rivas para o Bierzo e Valdeorras, nace como o lameiro á beira dos ríos e lameiras.


As árbores que citamos teñen un xénero masculino, pero debemos saber que eran de xénero feminino normalmente en latín e pasaron tamén neste xénero con frecuencia ao galego (oliveira, pereira), namentres que o castelán decantouse polo masculino.




Comentando o texto, dicir que se trata dun "dicho" que era recitado con entusiasmo na procesión de San Roque en Paradela a modo de oración colectiva e onde se fai mención a diversos epítetos ou fórmulas populares coas que se lle coñecía a este "Santín" como "bon espantallo da peste" ou " fuelle do vento infestao" para significar das cualidades que San Roque ten como avogado contra o mal da peste, entendida esta como algo xenérico que abrangue tamén os animais da casa (cochos, vacas, ovellas e cais) e mesmo os cultivos (as viñas).

sábado, 10 de agosto de 2013

A PALABRA DA SEMANA: REBULLOIS

"Celébrase a romería
nun campo cheo de castaños
y en rebullois  a xente 
se acampa deles debaixo."
( do poema  O San Roque en Paradela)

A palabra rebullois é unha das palabras que adoita a usar Fernández Morales e qu eel mesmo explica no seu Catálogo anexo aos 16 poemas da súa autoría no libro "Ensayos poéticos en dialecto berciano", palabra da que comenta: "Rebullón: Pelotón, grupo. // Chámase así á unión de silveiras ou ramas retortas e anodadas polas puntas, sobre as que se colocan as "forcilleiras" para coller os paxaros que se apousen enriba." Como se pode apreciar este vocablo presenta dous significados distintos, e como tal os usa o poeta. O primeiro pode verse nos versos do San Roque en Paradela, o segundo atopámolo usado por exemplo nos primeiros versos doutro poema:

Sempre andaba nos beirois
armando súas forcilleiras
pra coller nos rebullois
picaporcos como bois
e cotrosas chorvizqueiras.
(do poema A boda de Petriña)

Con este segundo significado de armado para unha trampela para paxaros, uso máis específico parece ser unha concreción do anterior, sobre todo se temos en conta que a palabra "forcilleira" xa ten un valor referido a esa  armadela que facilita a captura de cotrosas e outras aves. Máis coincidinte coa primeira das acepciois é como aparece a palabra rebullón no dicionario da RAG. ou no dicionario dos dicionarios.

Como seguramente a ninguén lle pasa inadvertido o plural dos substantivos rematamos en -on fanse no Bierzo e en todo o territorio do galego oriental coa terminación -ois, tanto nos nomes comúns como os propios. O que nos leva a pensar en como deberíamos denominar a lugares como Parandois que aparecen nos mapas oficiais deturpados co nome de Parandones. Non te deixes atrapar pola trampela ou pola "forcilleira" da administración e usa mellor Parandois, os seus veciños chámanlle Parandois de vello como certifica o mesmo Morales no primeiro dos poemas citados, escríbeo en dialecto berciano así ao relatar o camín que as xentes van facendo cara a romaría en Paradela:

...van a función preparaos,
y anque sin votar a parva
a casa os mais non deixaron,
tein d' adoito en Parandois
parar na taberna un rato.
Prosiguen logo o camiño
co corpo ya reforzao
chegando despois dunha hora
cerca da ermita do Santo.

O Santo é San Roque de Paradela do Río ( lugar da confluencia do río Burbia co Sil), festexos que seguen a ser hoxe realizados dun xeito ben distinto aos que o noso cantor os describe, aínda que este ano pareceser que se suspenderon as festas.

Como antes falamos de paxaros e dos métodos tradicionais no Bierzo de atrapalos, non quixeramos deixar de facer un chamamento para reprobar ditas prácticas no presente así como calquera outra, tradicional ou non, que agreda aos animais e o seu discorrer natural. Nos meses de vrao como era habitual, que é cuando crían os paxaros, colocar unha forcilleira pode provocar un dano irreparable á natureza autóctona (ou se son outro tipo de trampelas, eses danos poden facer mal mesmo á fala propia, como xa temos dito).

domingo, 28 de xullo de 2013

ROSALÍA NO BIERZO

Celebramos no Bierzo o 150 aniversario da publicación dos Cantares gallegos de Rosalía de Castro. A poeta que fará chegar á plenitude o movemento literario do galego do século XIX do que participa Fernández Morales e que comunmente se denomina "Rexurdimento". Rosalía é hoxe un símbolo para toda a cultura galega, da que participa, como non, o Bierzo, independentemente de que as fronteiras administrativas o sitúen  fóra de Galicia, o espazo cultural condicionado pola lingua fai sentir como propia a autora.

Evidenciar a presenza de Rosalía no Bierzo non é, polo xa dito, nada complexo. Se ademais da lingua reparamos no vencello que Sarmiento co seu Coloquio das 1200 coplas ten coa obra de Rosalía, comotamén o ten coa de Morales, a evidencia cobra vigor e contundencia. Esa é a que amosa, esa é coa que se expresa Anxo Angueira, o invitado de honra para que neste acto sexa toda claro e palpabel. A edición de Anxo Angueira editada neste ano 2013 por Xerais, foi pois o pretexto, a voz escollida para o acto, este magnífico recitador de Rosalía e de Morales, un amigo do Bierzo que pode falar con coñecemento dos autores que citamos.

No acto voces como Mar Palacio, presidenta do IEB, ou Héctor Silveiro lembraron as relaciois que unen a poesía de Rosalía co Bierzo, falaron doutros bercianos máis modernos, do século XX que facilitaron novas visións de Rosalía. González -Alegre nos círculos literarios do Madrid escuro do Franquismo e no mesmo ano da morte de Franco, o cantautor berciano Amancio Prada co seu traballo discográfico dedicado a Rosalía que removeu conciencias e fixo canción a evidencia.

No mes de febreiro, na data de nacemento da autora, a Alborada para Rosalía fora coma unha primeira parte deste acto un preámbulo musical que interpretou a Escola de Gaitas de Vilafranca, respondendo a unha iniciativa que partía da Fundación Rosalía de Castro, da Asociación de Gaiteiros Galegos e da Universiade de Vigo, acto que culmina, a poucos días do Día de Galicia, a poucos días tamén da data na que faleceu Rosalía con esta presentación  na que tamén estiveron presentes os seus versos e a música, recitados por boca de meniñas, mozas e mulleres, mesmo a presentadora quen falou no nome dos organizadores, Marisa Cela, tamén muller e berciana lembraron coa palabra a Rosalía. Foi Aínda, cantautor berciano quen rematou o acto cunha fermosisima selección do seu repertorio en galego ( entre outros, unha cantiga de berce tradicional do Bierzo que cantou coa súa filla de seis meses no colo)

A filosofía da celebración podémola escoitar no Diario Cultural (minuto 14,30 e seguintes) da Radio Galega do pasado 22 de xullo, e a crónica do acto en distintos medios bercianos.

A continuación unha pequena reportaxe gráfica do acto:







sábado, 6 de xullo de 2013

A PALABRA DA SEMANA: AMERGULLAR

Se como diría Cunqueiro a Gallaecia era a terra dos mil ríos, Fernández Morales, como cantor do Bierzo, na súa paisaxe poética tein ben presente a súa importancia no día a día dos bercianos. Traemos hoxe unha palabra moi relacionada cos ríos como é a palabra amergullar. É un verbo que o autor define así no seu catálogo: "Nadar debaixo da superficie da auga".
Como non podía ser doutro modo fai uso do verbo nos seus versos, por exemplo, na curiosa historia que nos conta dun gaiteiro e dun capador bercianos que acompañados dos seus fillos marcharan á sega e volven para casa cos seus fatos cheos. Despois de diversas e desafortunadas peripecias, deben recuperar un daqueles fatos que foi parar a un río.  Os protagonistas deciden  emprender unha complexa manobra para recuperar o fato  na que o capador:

" ...logo debía no río
amergullando fundir,
pra sacar preso nos dentes
o fato do seu sobrín."

 no mesmo poema un versos antes tamén atopamos esta expresión

" tu que nadas ben, dende aiquí
 podes tirarte e sacalo a mergullo".

(do poema Na volta da sega).

Vaiamos agora "a mergullo" aos dicionarios por ver que nos atopamos. No dicionario dos dicionarios amergullar remítenos a mergullar, e no casao do dicionario da  RAG co prefixo" a-" non aparece, debemos buscar mergullar, verbo que tamén se usa no Bierzo sen o prefixo. Este tipo de prefixos son un recurso gramatical frecuente na fala popular para a formación de verbos derivados, aínda que ben puido estar provocado neste caso  por expresiois como a que citamos máis arriba e que tamén recolle o noso poeta, nas que o "a" é unha simple preposición. Esta simple variante do noso dialecto que non aparece nos dicionarios normativos, é  pois tan válida e propia do dialecto berciano como o é tamén a palabra "máis normativa" e non por iso menos berciana, como nos documenta perfectamente na súa obra o noso cantor. O corpus lingüístico do galego, como xa teñen sinalado filólogos estudosos da dialectoloxía, presenta unha gran coherencia interna, a pesar da existencia de marcadas variantes dialectais entre as que se atopa a nosa, a do galego oriental.

Hoxe os bercianos, de xeito semellante ao que ocorre coa lingua, compartimos experiencias vitais cos galegos, máis aló das fronteiras administrativas.  Na natación, temos un exemplo. Este deporte esixe mergullarse nos ríos ou nas piscinas, como fixo dende pequeno o berciano David Rodriguez, natural de Ponferrada que foi recentemente campión galego de 50 metros bolboreta ou barbureta, unhas denominaciois que como xa temos comentado noutra ocasión, son  normativa  a primeira e "menos normativa" a segunda, pero que podemos considerar ambas, tan galegas  coma bercianas.


sábado, 22 de xuño de 2013

A PALABRA DA SEMANA: BEIRÓN

Esta é unha palabra que aparece definida polo propio Antonio Fernández Morales no seu catálogo de voces  do subdialecto berciano no que di "beirón: cerca da herdade formada por silveiras, escambrois ou outras plantas".

Esta palabra aparece en distintos poemas, poñamos un exemplo no que  Lucas comtempla agachado nun beirón como a pastora Petriña vai lavar os pes á fonte:

"Lucas, q´ailí a viu sentar,
tras do beirón se agachou,
e por mellor contemplar
a pastora, sin falar
as zarzas aburacou."

( do poema "A boda de Petriña")

Neste mesmo poema aparece beirois, a nosa palabra co plural propio do galego oriental ao que Morales chamaba subdialecto berciano. Colocamos eiquí unha listaxe das citas deste plural segundo o Tesouro Informatizado da Lingua Galega.

Vaiamos agora aos dicionarios por ver que poñen. O dicionario da RAG e ao dicionario dos dicionarios nos que aparece esta palabra e como é habitual Elixio Rivas fai referencia ao seu uso nas terras bercianas.

Á importancia paisaxística que tein no Bierzo os beirois témoslle que engadir a que aporta como lugar de refuxio de paxaros e outros animais (como o lagarto das silveiras).

sábado, 8 de xuño de 2013

A PALABRA DA SEMANA: XABARÍN/ XABARIÑO

Na entrada anterior falabamos dos cavorcos e do uso das grafías do B e do V que fai Antonio Fernández Morales, seguindo co campo semántico da natureza, un dos patrimonios do Bierzo máis senlleiros, imos coa palabra xabarín que aínda que non a inclúa o noso autor no catálogo de voces anexo co que pecha os seus "Ensayos poéticos en dialecto berciano" non deixa de ser unha palabra realmente singular do galego oriental moi viva na comarca berciana.
O noso poeta emprégaa en bastantes ocasiois tanto en singular, xabarín ou xabariño (indistintamente), como tamén en plural xabariños.  Vexamos alguis exemplos:

Brincas cerbos e corciños
por seus barrancos fragosos;
polas matas cos fociños

se abren paso os xabariños
e non faltan alguis osos.

(do poema Villafranca y a vendima)


Tras dela tanto corrían
q´a deron alcance; pero
como era un xabarín fiero
a entrarlle non se atrevían.

Botando nebla, en seguida
baixaron os outros cais,
e xuntos ya cos demais
pegáronlle unha envestida.

Presto o paso a fociñadas
deixou franco o xabariño,
e sin torcer o camiño
seguiu por entre as quebradas.

(do poema  A caza mayor)

Aínda que Morales usou a palabra rematada en -n, nos dicionarios que consultamos no da Real Academia Galega a palabra remata en -l, xabaril,  tamén no dicionario dos dicionarios  no que de novo o Padre Elixio Rivas recolle a palabra en lugares da nosa comarca como Dragonte, facendo unha curiosa mención da variante en xénero feminino xabarila.  Mesmo no "Atlas lingüístico de El Bierzo" (ALBI) cítanse os usos a día de hoxe indistintamente da palabra rematada en -n ou en -l (véxase o mapa que adxuntamos).

Temos que dicir que esta palabra frecuente no galego oriental era practicamente descoñecida para unha gran parte dos galegos, que adoitan chamar porco bravo a este animal.  Pero a raíz da creación dun programa infantil e xuvenil da Televisión Galega denominado "Xabarin club", a palabra que ata ese momento (anos 90) estaba relegada ás comarcas orientais de Galicia e zonas como o Bierzo, foi gañando popularidade e medrando no seu coñecemento e uso habitual en toda Galicia e, en especial , entre os máis novos. Toda unha mostra do poder que teñen certos medios de comunicación á hora de transformar, para ben ou para mal, hábitos lingüísticos na sociedade actual.


sábado, 25 de maio de 2013

A PALABRA DA SEMANA: CAVORCO

Aínda que en Fernández Morales aparece coa grafía con b, cavorco debería estar escrita con v por razois etimolóxicas posto que vén dunha raíz ben coñecida común á do verbo cavar (cavu en latín "oco"). Morales defíneo no seu catálogo de voces como "barranco profundo". Precisamente este cavorco promovido por unha corrente de augas, pode ser logo usado polo home como camín entre montañas, todo isto parece estar suxerido por Morales nos seguintes versos que describen os montes e a paisaxe natural que rodean a vila de Vilafranca:

Mudan nos zarzais y escobos
ailí as culebras rastreiras
 a camisa, e nas ladeiras
 dos caborcos tein os lobos
 y as zorras as madrigueiras.

(do poema Villafranca y a vendima)

 Con v e non con b aparece tamén no dicionario da RAG e no dicionario dos dicionarios onde, como habitualmente ocorre o Padre Elixio Rivas Quintás fai referencia a esta palabra de uso na fala do galego oriental de Valdeorras e do Bierzo.
 Como curiosidade comentaremos que nunha  recente Aportación al vocabulario popular de la Comarca Berciana  dirixida e coodinada por María Trinidad Crespo Álvarez (que exerceu de Inspectora comarcal de Educación) e Jovino Andina Yanes ( mestre). Este libriño é fruito dun cuestionario que foi dirixido aos diversos centros de ensino do Bierzo no ano 1969 en resposta a unha petición do prestixioso poeta e lingüista Dámaso Alonso que viña de realizar un traballo sobre a lingua na zona do Bierzo e dos Ancares, finalmente publicado polo Instututo de Estudios Bercianos no ano 2008. Pois ben, neste vocabulario a entrada que se lle dedica á nosa palabra explíca en castelán que caborco é un "arroyo, reguero. Zanja en el terreno producida por la erosión del agua. Paso profundo, despeñadero." Non sabemos por que razón se usa coa grafía digamos "incorrecta" (é dicir con b) xa que se consultamos nun dicionario de castelán, non aparece nin con b nin con v,  aínda que si pode citarse esta outra "cavorca:  cueva " da que se fai saber que procede de Valencia, por exemplo na edición do Diccionario de la Lengua Española editado pola Real Academia Española no ano 1984 tomo I.

Do B e o V en Morales: Morales vai usar a grafía b en lugar do v en muitas palabras que o castelán usa na súa norma con b. Por exemplo boda, que tanto en latín (vota) como en galego normativo, que respecta a etimoloxía latina (voda), sabemos que se escriben con v. pero noutras ocasiois como a presente na que usa caborco con b ou como nuns versos máis abaixo  cando di: "brincan cerbos e corciños" o uso do b en lugar do v é claramente incorrecto. Polo tanto nunha edición crítica do seu texto: voda, cavorco ou cervos son palabras que deberían aparecer con v.





domingo, 19 de maio de 2013

A PALABRA DA SEMANA: GOLLARAPOS

Antonio Fernández Morales no seu catálogo trata est apalabra coma unha expresión "en gollarapos" ademias de contemplala como substantivo masculino. No tocante á definición  Morales comenta: "dise das aves que non teñen plumas, nin plumín aínda.// En coiros// En sentido metafórico aplícase aos lampiños", é dicir, aos que non teñen barba.

Referíndos ás aves sen plumas atopámolo usado nos seguintes versos nos que Don Liso, un señorito tolo que coma unha "pita cloca" empola nun cesto a modo de nial cen ovos:

...y aos dez meses ya sentía
picarlle os polos n´o cu.

C´o gozo, seiq´índa máis

se bebeu de dous cachapos

d´hipocrás; mais por cen ráis
non dera, anq´en gollarapos,
os seus fillos naturais.

 (do poema Proba d´amor)

Tamén na terceira estrofa deste poema usa a expresión "en coiros".

Mais a palabra gollarapos será empregada noutro sentido máis metafórico nos seguintes versos noso autor:

Nunca entre os señoritos
un polo falta
aínda en gollarapos
que toque a flauta.
Y en corro aparte
bailan c´as señotitas
polkas e valses.

(do poema "O San Roque en Paradela")

Poderían estar escuro o sentido destes versos ou aberto a varias interpretaciois se non fosen seguidos na seguinte estrofa dunha lóxica explicación:

Como hay nas romerías
muita confianza,
 sin fraques nin lebitas
os polos andan.
no mes d´Agosto
sofoca hats a camisa
sobre d´os hombros.

Nas nosas habituais consultas esta palabra non aparece nin dicionario da RAG ou no dicionario dos dicionarios esta palabra non aparece, pero si atopamos cairo ou queirés que serían sinónimos. Silverio Cerradelo nun artigo do número 34 da revista da Sociedade Galega de Historia Natural realiza unha revisión do léxico do nome das aves no que se cita a nosa palabra.

No Atlas Lingüístico do Bierzo (ALBI) a publicación do IEB tamén se cita incluíndose neste cado coa alternancia vocálica gullarapo que se usa en Dragonte e nas proximidades, aínda que pode ser usada outra expresión "coiracho" ou "en coirachos". Véxase a imaxe tirada do ALBI coa que acompañamos esta entrada.





sábado, 18 de maio de 2013

Morales debe seguir esperando?

Antonio Fernández Morales é o poeta do galego do Bierzo e o Bierzo é un dos lugares onde o galego como idioma histórico da comarca está a perder máis falantes no conxunto de territorios galegófonos a día de hoxe. Os bercianos defensores do galego debemos seguir reivindicando a defensa do galego no Bierzo e desde hai anos a solicitude da celebración do Día das Letras no Bierzo e na honra de Morales é unha meta que, de concretarse, permitiría situar na mente, visualizar  para todos os galegos a situación actual da lingua na comarca. Se cadra os bercianos debemos seguir intentando este obxectivo, pero teriamos que ser quen de promover de xeito distinto esta iniciativa  que varios colectivos reiteradamente solicitamos á Academia, lugar onde sabemos que ano tras ano desde o 2011 a candidatura do autor dos  "Ensayos poéticos en dialecto berciano" segue tendo presenza e segue sendo de interese para un bo grupo de académicos.

Analicemos por un momento a situación lingüística que vive o galego no Bierzo. Se observamos esta gráfica comparativa que evidencia en porcentaxes aproximativas (a altura dos anos 90) a tremenda situación de perda de falantes habituais de galego, comprenderemos de inmediato  a dimensión da problemática que estamos a sufrir na nosa comarca:



O éxito do Día das Letras do 2013 para un autor como Vidal Bolaño, para un xénero e un oficio como o dos dramaturgos e actores, sempre pouco considerado, foi sen dúbida unha excelente elección por parte da Academia.  De novo, cara ao Día das Letras do 2014, temos que iniciar ese camiño da candidatura de Morales e con novas iniciativas e propostas de visualización da mesma. Que o estado da lingua galego do Bierzo, tanto no Bierzo como en Galicia sexan centro de interese por un ano, debería servir para reflexionar e promover un cambio na evidente desgaleguización da comarca (a pesar de contar cun tímido e pouco eficaz, aínda que exitoso programa de introdución do galego nos centros de ensino  ao que con carácter voluntario se acollen unhas 1000 familias bercianas).

domingo, 28 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: ESCAMBROIS

Aínda que esta palabra en singular sería "escambrón", poñémola en plural para sinalar o seu uso singular no Bierzo, porque en singular tanto poderíamola atopar nun dicionario castelán, como galego, pero coa forma en plural que utilizou Morales en versos como os que seguen referíndose aos montes que rodean Vilafranca:

" Están cuallaos de castaños,
 de rebolos y escambrois,
 etein carreiros tamaños,
 q´os do páis y os estraños
pasan neles apretois."

( versos 21-25 do poema Villafranca y a vendima")

A especie vexetal á que facemos referencia é coñecida como o espiño albar (crataegus monogyna), pero non aparece así no dicionario da RAG. Temos que saber que será un vilafranquino e galego, o Padre Sarmiento o primeiro lexicógrafo que reparou nesta denominación referida ao espiño albar de fruitos colorados como se pode comprobar no dicionario dos dicionarios, no que tamén Elixio Rivas sinala o uso específico deste termo no Bierzo, destacando ademais a forma do plural en -ois do galego oriental que se usa na comarca.

No mes de maio florece este arbusto ben considerado no folclore europeo ao sen esta floración un sinal do cambio estacional que dá entrada ao tempo da calor. En Vilafranca, rodeada de montes cuallaos de escambrois, coincidindo coa súa floración na vila acostuman celebrar a tradicional "festa do maio", unha das tradiciois máis significativas deste ciclo de maio, a dos maios humanos, mellor conservadas do noroeste peninsular digan de mención e cuxas coplas son cantadas a día de hoxe no dialecto berciano que serviu a Morales para cantar ao Bierzo.

xoves, 18 de abril de 2013

UN AUTOR DO GALEGO NO BIERZO DO SÉCULO XX

Esta semana foi para o galego do Bierzo unha semana significativa pola celebración dunha homenaxe ao autor Ramón González-Alegre Bálgoma ( Vilafranca do Bierzo 1920- Vigo 1968) un autor imprescindible para a historia da literatura berciana en galego coma Morales o foi un cento de anos antes. Estas xornadas de autor organizadas polo Instituto de Estudos Bercianos (IEB) contaron coa colaboración da Universidade de Vigo, a UNED e dos concellos bercianos de Vilafranca e Ponferrada. Comezaron o domingo 14 de abril e remataron onte, día 17.
Con este motivo imos recuperar para este blog unhas páxinas da Memoria doutras xornadas, estas realizadas no ano 1996,  que recollen unha intervención semellante á que realizou Méndez Ferrín o pasado domingo, por ter como centro de interese ao mesmo autor e por conter similares consideraciois. Trátase dunha transcrición realizada dunha gravación magnetofónica daquela intervención histórica que fixera Méndez Ferrín a invitación da Asociación Cultural " Escola de Gaitas de Vilafranca" organizadora deste evento  do que logo editou en formato de revista esta memoria.  Saiban desculpar certos erros ortográficos que ten esta edición :




venres, 12 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: NIAL

Seguindo coas palabras relacionadas co tempo da primavera atopámonos coa palabra "nial ", ese espazo que preparan as aves para a posta de ovos e para sacar adiante as súas crías. No Catálogo de voces despáchaa Morales coa tradución directa ao castelán na qu se constata que non perdeu o "d" intervocálico como lle ocorre en galego.
Nos versos do noso autor, na presentación do personaxe chamado D. Liso (un "señorito" un tanto estraño da vila) fai uso da palabra da seguinte maneira:

Hay quen dice que lle deu
por sacar polos, e cual
fay o cuco en nial alleu,
fixo nun cesto un nial
e nel cen huevos meteu.

(  versos 6- 10 do poema Proba d´amor)

A palabra en cuestión non aparece como tal no dicionario da RAG, no seu lugar rexístranse outras como "nío" ou "niño" que no Bierzo non se usan. No dicionario dos dicionarios si que se rexistra, pero sen aportar maior información agas a indicación de que se trata dunha variante de "niñal". Pola contra no no denominado Atals Lingüístico do Bierzo (ALBI) faise mención da nosa palabra como con alternancia vocálica dependendo dos lugares nial/ neal  e coa variante "neada".  No  traballo editado polo Instituto de Estudos Bercianos, como xa temos comentado, chama á atención sobre o uso particular e diferenzas do significado, matices lingüísticos entre neal e neada advertindo que poden facer referencia a distintos tipos de aves. Así en Balouta parecen distinguir entre o neal propio das pitas ou galiñas, namentres que neada é dos restantes paxaros. Coa vogal "e" cítase tamén no Vocabulario del Bierzo de Verardo García Rey que data de 1934.


domingo, 7 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: COCHORRO

 O cochorro é ese paxaro que anda a cantar nestes días ao mencer ou no solpor, un dos mellores cantores da primavera e ademais unha ave literaria e de lenda onde as haxa. Imos vela efectivamente citada polo noso autor, Fernández Morales,  no seu catálogo de voces usadas nos ensaios en dialectos berciano, onde cremos que anda un pouco confuso  ao asocialo co "tordo" (ven sendo da familia como evidencia o seu nome científico turdus merula,  pero en castelán sería un "mirlo"). No que parece estar máis acertado é ao dicir que se trata dun substantivo de xénero epiceno. Debemos anotar eiquí que este nome aparece rematado en -o (en Vilafranca case sempre escoitei esta terminación) pero tamén é frecuente a forma "cochorra").
Nunha quintilla, facendo mención precisamente ao seu canto, Morales di:

"Cuidou a hermosa doncella
q´algún cochorro xibriaba,
e pra oir ben a guedella,
ya d´unha, ya d´outra orella
c´os dediños apartaba"

( do poema "A boda de Petriña")



Nesta ocasión o dicionario da RAG non presenta a entrada cochorro co significado de ave, outramente si que aparece o noso paxaro como cochorraco que comprobamos que non só no Bierzo é usada a palabra.  No dicionario dos dicionarios  tamén apreciamos certas confusiois ao identificar ao cochorro coa ave que en castelán é "tordo", aínda que Elixio Rivas coincide coa nosa apreciación. Certificamos que no galego doutros lugares pode ter outros significados relacionados cos tetos dunha vaca,  pero se procuramos a palabra cochorra  xa atopamos ao merlo e as referencias ao uso desta palabra en distintos pobos do Bierzo e Valdeorras ou Quiroga.
A palabra no Atlas lingüístico do Bierzo (un traballo de finais do século XX do IEB editado en 2002) ten esta presenza:

* Como se pode  apreciar a transcrición das palabras é fonética polo tanto "kocora" é "cochorra", no Bierzo  galego falante dita palabra está abundantemente contrastada.

 Antes diciamos que era unha palabra literaria e de lenda. O da lenda era porque o "merlo branco" é unha das referencias máis coñecidas desta ave na mitoloxía céltica ou artúrica, trátase dunha das transformaciois habituais do vello meigo. E a súa presenza nos versos e textos en prosa de autores bercianos, galegos e doutras linguas é tamén abondosa. Vai desde o poeta villafranquino Ramón González-Alegre ata o lugués Álvaro Cunqueiro e chega mesmo aos Beatles.


luns, 1 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: BARBURETA

Xa metidos na primavera, non podemos esquecer e non traer eiquí esta palabra que lle dá nome a un dos animais máis sinalados desta estación.  A pesares de que "barbureta" é unha palabra que non aparece coa súa explicación en castelán no catálogo das voces de Antonio Fernández Morales, si que está nos seus poemas. Trátase da variante popular e berciana da denominación galega de bolboreta (do latín vulgar *belbellitta) que aparece así no dicionario da RAG para denominar a ese insecto tan vistoso que voa de flor en flor.
No dicionario dos dicionarios non está documentada, polo que estamos ante unha variante moi singular e rechamante desde o punto de vista lingüístico e lexicográfico. Pero antes de seguir vaiamos aos versos de Morales onde usa a palabra:

Ver cual rebrincan o potro e xato
pe do pastor;
como amergulla na presa o pato
y as barburetas ir no val grato
de flor en flor.
(Do poema  A Ponferrada)

Noutro poema atopámola tamén:

Rulan as rolas, q' andan en bandadas, 
gorjea o pardillo á par d' os reiseñores,
y as barburetas dan bicos n-as flores.
frondosas veigas, hortos e cortiñas 
arrodeados de beiróis espesos;
jardiños e ribeíras e campiñas
e soutos por serpentes d' agua presos;
arboledas, pradeiras, holgas, viñas,
e minas d' oro e plata a mais n-os tesos 
q' o Bierzo abarcan, sempre por tributos 
a' a villa moitos dan bienes e frutos.
( Do poema dedicado a Cacabelos co título:  Á Santísima Virgen da quinta Angustia)

O poeta utilízaa con ese valor simbólico que lle confire cor á paisaxe, unha das temáticas recorrentes nos seus versos. A paisaxe berciana que se transforma por boca do noso autor  nun "locus amoenus" lugar afable e propicio, neste caso do val, pero tamén pode ser así na montaña máis agreste. Lembremos que Morales é un cantor da Terra berciana, das súas xentes, os seus costumes e a súa lingua, esas son as preocupaciois que o converten nun poeta do Rexurdimento con semellantes intereses e á mesma altura dos grandes poetas da Galicia do XIX,  como xa temos sinalado.

Voltemos ao tema do léxico para completar este pequeno comentario da palabra berciana "barbureta". Un recente e curioso estudo sobre o léxico no Bierzo, aínda que, en parte, permanece inédito, é o que promoveu o Instituto de Estudios Bercianos baixo a denominación de "Atlas Lingüístico de El Bierzo"  nunha voluminosa edición dun traballo colectivo dirixido por Manuel  Gutiérrez Tuñón e coordinado por Alicia Fonteboa López. Pois ben, este traballo presenta un mapa na ficha 229 (cuxa reprodución podedes ver máis abaixo nesta mesma entrada)  na que plasma o uso a finais do século XX das palabras bolboreta (galega) e mariposa (castelán) no Bierzo. Podemos apreciar no mesmo que en lugares como Dragonte úsase a día de hoxe outra variante "pomboreta",  pero en Orellán ou na Barosa dise practicamente igual "borboreta". Pola contra na subcomarca da Somoza (Teixeira) e na ancaresa (Balouta)  son de destacar diversas denominaciois: "palombiña" e "angalía".


venres, 22 de marzo de 2013

A PALABRA DA SEMANA: CANTROXO

 Nesta semana do comezo da primavera escollemos unha palabra que nomea unha planta olorosa. Trátase da palabra "cantroxo" que o noso poeta utiliza en varias ocaciois, ademais de citala no seu Catálogo de voces anexo que engadiu, como xa saben, aos seus poemas. Neste catálogo descríbe "cantroxo" como: "arbusto silvestre que recollen para queimar" facéndose eco na definición dun dos seus usos tradicionais, aos que está especialmente atento ao longo da súa obra.

Vexámola agora como aparece introducida  nun par de poemas:

No poema titulado "A caza mayor", que se sitúa na montañas da sub comarca berciana da Somoza, describe sucintamente o hábitat natural dos cantroxos onde, para explicitar logo un dos usos tradicionais (para facer lume)  da mao do personaxe que neste poema os está recollendo ante a cova onde sabe que está oculto, nada máis e nada menos, que un oso:

" O torto estaba arrancando
uces, cantroxos e brezos,
 e metendo a brazaos
dentro do buraco mesmo, 
cuando ailí, botando os bofes, 
chegaron seus compañeiros
- ¿E logo q´hay? preguntáronlle.
- Que se meteu ailí dentro.
- ¿ E vas a afumalo? - Vou..."

do poema A caza mayor.

A palabra utilízaa tamén no diálogo cargado de humor entre D. Lino, un "señorito" namorado ao pé dun balcón, o de Rosario que é a pretendida:

"- ...Eu son eu, si tu eres tu
e si non eres acaso
tua madre: pois si eres
tua madre, eu son un xato
q´eiquí m´atopo pacendo
nos cantroxos deste campo.
- Entonces deixa os cantroxos,
pois eu son eu, tua Rosario..."

 do poema Proba d´amor.

Pasemos logo a procurar a súa aparición nos dicionarios que sempre consultamos. na RAG e no Dicionario dos diccionarios.  Precisamente nesta entrada Sarmiento, o ilustrado galego-berciano, fai referencia explícita do uso desta palabra no Bierzo, como el mesmo constatou nos apuntamentos que realizou na súa viaxe a Galicia de 1754. Uso que tamén confirma o estudoso do léxico Elixio Rivas no século XX.

 Outra proba do seu uso na actualidade está no nome dun barrio de Trabadelo: "O cantroxal" burdamente castelanizado como denuncian  os seus propios habitantes neste blog.

Morales de novo nas Xornadas Sarmiento 2013

Nas V Xornadas "Martín Sarmiento" celebradas o 8 e 9 de marzo pasados en Vilafranca do Bierzo e organizadas pola Comisión Cultural Martín Sarmiento, de novo o noso poeta Antonio Fernández Morales foi tamén protagonista destacado nos Intercambios Escolares. Os versos dos "Ensayos poéticos en dialecto berciano"  foron escollidos para realizar como experiencia didáctica unha serie de dramatizaciois que levaron a cabo tanto rapaces e rapazas de Primaria como de Secundaria. E aínda que o día 8 no Teatro Vilafranquino houbo disversas e divertidas mini-representaciois de distintos autores os centros escolares de Vilafranca foron os que escolleron a Morales como autor para as súas adaptaciois parateatrais.

En primeiro lugar, o CEIP San Lorenzo de Brindis representou do poema "Villafranca y a vendima" o cadro inicial que describe un día de mercado na praza da vila e rapaces e rapazas simulando promocionar os seus postos foron recitando e cubrindo o espazo escénico cos versos de Morales.

Logo chegaron os alumnos/as do Colexio Concertado da Divina Pastora tamén da vila natal de Sarmiento e na que Morales tivo residencia familiar por un tempo. Este centro escolleu de "O Fiandón na aldea" o momento no que os participantes do mesmo xogan as couseliñas:



Por último, para rematar as actuaciois dos centros bercianos participantes, entre os que tamén houbo quen escolleu a outros autores bercianos para a experiencia como foi o caso dos alumnos/as de Bacharelato do IES. Europa  de Ponferrada que representaron unha adaptación da obra de Ramón González-Alegre "O Lóstrego na noite", os rapaces de Secundaria do IES. Padre Sarmiento de Vilafranca volveron a Morales e ao seu poema dedicada a esta vila para representar o cadro da vendima ao que lle engadiron na adaptación dramática unha cantiga sobre a vendima interpretada en directo e arricou os aplausos do público asistente. Foi un pracer escoitar de novo a voz de Morales na boca das xentes do Bierzo e no Teatro que el mesmo coñeceu e frecuentaba.